3. júlí 2014 - Enn um fæðingarvottorð

Eftirfarandi skeyti barst mér í gær frá Þjóðskrá Íslands:

Sæl Anna,

Erindi mitt er að upplýsa þig um að við höfum yfirfarið verklagsreglur okkar um útgáfu fæðingarvottorða m.t.t. til leiðréttinga sem gerðar hafa verið á skráningu einstaklinga.  Í þessu felst að leiðréttingar t.d. á kyni, fæðingardag, kennitölu og jafnvel faðerni eru ekki tilgreindar á fæðingarvottorðum einstaklinga m.ö.o. þá eru gerður greinarmunur á því hvort um er að ræða leiðréttingu eða breytingu.  Breytt verklag tók í gildi frá og með deginum í dag þ.e. leiðréttingar eru nú ekki tilgreindar á fæðingarvottorðum nema að einstaklingur óski sérstaklega eftir því að þær komi fram.

Fyrir hönd Þjóðskrá Íslands þá biðst ég afsökunar á þeim óþægindum sem fyrra verklag kann að hafa valdið þér.  Vinsamlegast sendu mér póst ef þú óskar eftir endurútgáfu á fæðingarvottorði þínu þér að kostnaðarlausu.

Þessa ákvörðun Þjóðskrár Íslands ber að þakka. Með þessum breyttu verklagsreglum hefur Þjóðskrá viðurkennt sérstöðu þeirra sem kjósa að lifa í friði fyrir áreiti vegna kynvitundar sinnar og um leið er bætt réttarstaða þeirra sem búa erlendis eins og í Bandaríkjunum og víðar. Með tilkynningunni er enginn sigurvegari né neinn sem tapar, heldur er verið að mætast á réttlætisgrundvelli.

Um leið og þessu máli er lokið ber að þakka þeim aðilum sem eru lögfróðir í mannréttindamálum auk Persónuverndar og starfsfólki Þjóðskrár og lít ég svo á að með ákvörðun Þjóðskrár sé máli þessu lokið til hagsbóta fyrir alla sem komu að þessu máli.

29. júní 2014 - Um greiðslumat

Fyrir áratug síðan fékk ég gert greiðslumat fyrir mig. Ég var þá með kannski 250.000 í útborguð laun á mánuði að meðaltali, lægst um 230.000 á mánuði og útkoman var sú að ég þyldi lán upp á tæpar 16 milljónir. Í framhaldi af því keypti ég íbúð og fékk rúmar 13 milljónir að láni. Síðan er áratugurinn senn liðinn. Síðan er komið eitt fjárhagslegt hrun í samfélaginu, verulegar skattahækkanir og talsverður aukakostnaður vegna viðhalds á blokkinni. Mig minnir að þegar ég keypti íbúðina væri áætlað að ég þyrfti að greiða um 110.000 á mánuði í afborganir, vexti, hússjóð og kostnað.  Þessi upphæð hefur vissulega hækkað talsvert og ég greiði sennilega um  125.000 á mánuði í gjöld af íbúðinni. Ég á samt íbúðina ennþá og enn ekki lent í vanskilum með hana þrátt fyrir hrunið, aukalegan viðhaldskostnað og eyðslufrekan og bilunargjarnan jeppa.

Nú heyri ég af ungri kennslukonu sem getur ekki keypt sér íbúð af því að hún er ekki með nema rúmlega 260.000 í útborguð laun á mánuði og samkvæmt greiðslumatinu hefur hún ekki efni á nema 20.000 króna greiðslum í íbúð á mánuði. Það finnst mér skrýtið. Samkvæmt greiðslumatinu á hún að eyða 74.131 krónu á mánuði í kostnað við ökutæki og 38.985 á mánuði í tómstundir. Það er aldeilis lúxuslíf sem henni er ætlað að lifa. Þegar búið er að ætla henni rándýran bílinn og tómstundirnar, eitthvað af fötum og kostnað við mat og hreinlæti á hún samt 90.000 krónur á mánuði til annarra nota eins og kostnað við íbúð. Eftir útreikning íbúðarlánasjóðs verður þessi upphæð að 20.000 á mánuði.

Ég skal játa það að 260.000 á mánuði eru engin ósköp, en það er samt óþarfi að ætla henni stóran jeppa og áskriftir að öllum sjónvarpsrásum sem einhverja nauðsyn. Kannski lætur hún sér Yaris eða Micru nægja fyrstu árin, en strætó eða reiðhjól til vara og sleppa áskrift að hundrað sjónvarpsrásum með innifalinni Stöð 2.

Mig minnir að ný ríkisstjórn hafi gert kröfur til banka um hertar lánareglur fljótlega eftir að hún komst til valda síðastliðið sumar auk þess að fella niður vaxtabæturnar í síðustu fjárlögum, en samt. Svo illa þenkjandi hefur  hún varla verið þótt slæm sé.

Eitt er þó ljóst. Það er vitlaust gefið í þessu samfélagi og launin eru alltof lág. Líka fyrir kennara sem fengu þó meiri launaleiðréttingu en sumar aðrar láglaunastéttir.    

26. júní 2014 - Faðir minn

Það er dálítið seint að byrja að rita lofgjörð um föður sinn í dag þegar komin eru nærri 18 ár síðan hann lést. En samt á hann skilið nokkur orð frá mér í tilefni af því að í dag eru liðin 100 ár síðan hann fæddist í þennan heim vestur í Stykkishólmi.

Kristján Gunnar Hildiberg Jónsson fæddist 26. júní 1914 í Jóelshúsi við Skólastíg í Stykkishólmi, nokkurn veginn þar sem nú er nýleg viðbygging við Dvalarheimili aldraðra í Hólminum, sonur Jóns Hildiberg Sigurðssonar stýrimanns, bókara og síðast kaupmanns í Stykkishólmi og Sesselju Þorgrímsdóttur konu hans, húsmóður og síðar saumakonu eftir andlát eiginmannsins.

Hann var annað barn hjónanna, en elst var Unnur Hlíf fædd 1911.  Ekki átti fyrir föður mínum að liggja að alast upp í tryggð og faðmi foreldranna því faðir hans lést úr lungnabólgu 30. janúar 1916 einungis 37 ára gamall. Jóna Sigríður systir hans fæddist svo sex mánuðum eftir andlát föðurins, en árið 1920 átti föðuramma mín fjórða barn sitt, Sigurð (Didda Odds hafnsögumann) með Sören Valentínussyni, en lést sjálf tæplega 34 ára gömul 25. febrúar 1922.

Nokkru eftir andlát föður síns var pabbi sendur í fóstur til Vigfúsar Hjaltalín  í Brokey og var því af fjórðu kynslóð í röð sem ólst upp í eynni, en faðir hans ólst einnig upp hjá Kristínu Hákonardóttur móðurömmu sinni í Brokey eftir andlát kornungra foreldra sinna sem höfðu hafið búskap sinn að Fellsenda í Miðdölum en létust bæði á þrítugsaldri.

Sjórinn var ávallt hugðarefni pabba, enda var hann alinn upp á lítilli eyju og öll samskipti við nágranna voru með bátum. Hann hélt þó ungur suður, lærði einn vetur við Íþróttaskólann á Laugarvatni, þá um tvítugt, en varð fljótt matsveinn á línuveiðurum og togurum, meðal annars á Alden og Rifsnesi.  Vélstjórinn á Rifsnesinu sá aumur yfir umkomulausum ungum manninum, bauð honum heim í mat efst á Lokastíginn og þar með voru örlög hans ráðin, hann kynntist dóttur vélstjórans og þau bjuggu saman alla tíð eftir það, giftust og eignuðust sjö börn. Elstur var Jón Sigurður, fæddur 1941, Pétur Þorbjörn fæddur 1942 og látinn 2013, Arndís Hildiberg fædd 1944, óskírð „Anna“ fædd og dáin 1947, Sesselja fædd 1948, Steinar Jakob fæddur 1950 og loks ég sjálf, fædd 1951.

Pabbi fór í land, lærði málaraiðn og vann við iðnina á meðan aldur og heilsa entust honum. Hann var mjög listfengur, en fékk aldrei að njóta sín sem skyldi, fátæktarbaslið og ómegðin tóku völdin, síðar alkóhólisminn, en lengi voru handverk hans öllum til aðdáunar, ljósakrónur sem hann smíðaði, innskotsborð, jafnvel málað „veggfóður“ í barnaherberginu á bernskuheimilinu að Höfðaborg 65. Ekki fékk ég listrænu hæfileikana í fæðingargjöf, næstelsti bróðir minn fékk þá en hann er nú látinn, sonur minn fékk þá einnig og svo virðist sem að eldri sonardóttir mín njóti sömu hæfileika.  

Faðir minn lést 19. september 1996 og var jarðsunginn frá Dómkirkjunni í Reykjavík 3. október sama ár, kirkjunni þar sem hann hafði löngu áður verið sérstaklega kallaður til að laga gyllingarnar  vegna alkunnrar vandvirkni sinnar.

Afkomendur föður míns eru fram að þessu orðin 45, þar af 42 sem enn eru á lífi, Okkar er að minnast hans fyrir allt hið góða sem hann gaf af sér, læra af mistökum hans og færa reynslu hans og minninguna til komandi kynslóða.

17. júní 2014 - Afturhvarf til fordóma?

Fyrir nokkru hafði kona ein samband við mig. Hún hafði farið í gegnum leiðréttingarferli á kyni fyrir um áratug síðan en tilkynnti ekki um breytta hagi sína til Íslands fyrr en á síðasta ári, enda bjó hún og býr enn erlendis. Nú var kominn tími til að skipta um vinnu þar sem hún býr í Bandaríkjum Norður-Ameríku og launagreiðandinn vildi fá fæðingarvottorð þar sem takmarkað gagn er að Social Security Number í Bandaríkjunum. Hún óskaði því eftir fæðingarvottorði til Þjóðskrár á Íslandi og fékk. Neðst í fæðingarvottorðinu var eftirfarandi athugasemd skráð:

On 11.11.2013 (nafn og kennitala), had a new gender registered in the national registry. Her previously registered gender was male.

Þar sem vinkona mín býr í sjálfu Guðseiginlandi,  gat hún gleymt öllum atvinnuumsóknum með þvílíka ferilskrá frá Þjóðskrá Íslands og var ekki sátt við þetta svokallaða fæðingarvottorð og óskaði liðsinnis míns við að fá fram réttlæti í málinu. Eins og hún sagði sjálf, svona fæðingarvottorð eru einungis gefin út í Texas og Utah, en benti einnig á að í mörgum ríkjum Bandaríkjanna er óheimilt að gefa út fæðingarvottorð þar sem svo gróflega er gengið á persónuvernd einstaklinga. 

Þetta mál kom mér gjörsamlega á óvart. Ég er vel minnug frábærrar þjónustu Þjóðskrár er ég fór í gegnum mitt ferli á tíunda áratug síðustu aldar og þá minnist ég þess að hafa séð útgefin fæðingarvottorð árið 2002 þar sem engar slíkar athugasemdir voru hafðar frammi. Ég hafði því samband við aðila sem eru lögfróðir í mannréttindamálum og í framhaldinu lagði ég fram fyrirspurn hjá Persónuvernd, en þar sem þetta var fyrirspurn en ekki formleg kæra gátu þau lítið annað gert en að vísa í lagagreinar sem styrktu málstað vinkonu minnar og skoðana minna. Það er hinsvegar erfitt að reka mál frá Bandaríkjum Norður-Ameríku og því ákvað ég að sækja sjálf um fæðingarvottorð til að flýta málinu.

Það liðu sextán dagar og í millitíðinni fékk ég tölvuskeyti frá Þjóðskrá þar sem ég var hvött til að sækja um persónuvottorð fremur en fæðingarvottorð.  Ég svaraði því til að í mörgum ríkjum er krafist fæðingarvottorðs og ég vildi fá slíkt en minnti jafnframt á 8. tölulið 2. gr. laga nr 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónupplýsinga.  Enn liðu nokkrir dagar og einn daginn beið ég bréfberans í von um að fá umrætt fæðingarvottorð, en ekkert kom. Seinnihluta sama dags fékk ég tölvuskeyti frá deildarstjóra hjá Þjóðskrá sem reyndi að sannfæra mig um að ég hefði engin not fyrir fæðingarvottorð, hvort ég vildi ekki heldur fá persónuvottorð?

Þetta fór að verða þreytandi. Um leið skil ég þessar persónur vel, fulltrúann og yfirmann hennar. Báðar vilja þær sýna jákvæðni í garð hinsegin fólks en gera sér grein fyrir takmörkum sínum þar sem æðra yfirvald með fordóma ræður öllu, en ákvörðun minni var ekki hnikað og ég svaraði með kvörtun yfir hve langan tíma tæki að fá fæðingarvottorð frá Þjóðskrá (Vafalaust hafa þær stöllur hjá Þjóðskrá vitað til hvers ég ætlaði að nota fæðingarvottorðið).

Enn liðu nokkrir dagar áður en ég fékk fæðingarvottorðið í hendur. Í millitíðinni fékk ég skriflegt umboð frá vinkonu minni í Bandaríkjunum í ábyrgðarpósti og því var ekkert lengur til fyrirstöðu að kæra málið án þess að blanda nýju fæðingarvottorði í málið. Ég ákvað samt að bíða eftir mínu fæðingarvottorði sem reyndist innihalda samskonar klásúlu og vottorð vinkonu minnar. Með þessi tvö fæðingarvottorð að vopni fór ég til Persónuverndar og lagði fram formlega kvörtun vegna afgreiðslu Þjóðskrár á erindum okkar og er beðið svara frá Þjóðskrá eftir óskir Persónuverndar þar um.

Fáeinum dögum eftir að ég lagði inn kvörtunina fékk ég í hendur ljósrit af fæðingarvottorði annarrar vinkonu minnar sem er á leið í hjónaband í sumar. Sýslumaður hafði krafist þess að hún skilaði inn fæðingarvottorði og hún fékk sömu afgreiðslu og við hinar. Hún spurði til baka hvort persónuvottorð nægði fyrir umræddan sýslumann, en því gat starfsfólk Þjóðskrár ekki svarað og því var fæðingarvottorðið hið einasta sem gilti þrátt fyrir fyrri ummæli Þjóðskrár.

Ég ætla ekki að ásaka starfsfólk Þjóðskrár fyrir vafasöm vinnubrögð. Ég veit að þau eru öll af vilja gerð að leysa hvers manns vanda, og sjálf hefi ég mjög góða reynslu af Þjóðskrá eins og áður hefur komið fram, en það er einhver þeim æðri sem stýrir þessari stofnun. Sá aðili þarf að skoða stöðu sína gagnvart hinsegin fólki og sérstaklega gagnvart transfólki, en um leið gagnvart eigin stöðu sem nýr yfirmaður Þjóðskrár Íslands frá 2011.

Það breytir ekki því að ég tel notkun Þjóðskrár Íslands á fæðingarvottorðum brjóta á 8. kafla Mannréttindayfirlýsingar Evrópu sem Ísland er aðili að auk íslenskra laga nr 77/2000.  Þá veit ég að bæði Svíþjóð og Þýskaland eru með ákvæði i lögum sínum sem banna slíka notkun á viðkvæmum persónuupplýsingum í vottorðum að viðlagðri betrunarhúsvist.

Á þessari stundu veit ég ekki hver málalok verða af hálfu Persónuverndar og síðan Þjóðskrár, en ég er tilbúin til að fara með þetta mál alla leið ef þess gerist þörf, enda veit ég að Mannréttindadómstóll Evrópu mun ekki samþykkja slíka afgreiðslu mála sem Þjóðskrá hefur gert gagnvart íslensku transfólki frá árinu 2011.